توجّه به اين مشكل باعث شد كه اصول نظريه پيروان حقوق فطرى مورد انتقاد و نكوهش قرار گيرد به گونه‌اى كه پاسكال رياضى دان و فيلسوف مشهور فرانسوى در اين مورد مىگويد : اشخاص درباره معناى عدالت به توافق نمىرسند لذا عاقلانه‌تر اين است كه به جاى حقوق عام و تغييرناپذير به قواعد موجود و واقعى توجّه داشت . البتّه اشكالات ديگرى نيز بر مكتب حقوق فطرى وارد شد كه در مجموع زمينه را براى پيدايش مكتب‌هاى تاريخى و تحقّقى و گرايش صاحب نظران به آن مكاتب فراهم كرد . « 1 » 2 . مكتب‌هاى تاريخى و تحقّقى ويژگى مشترك اين مكاتب از نيمهء دوم قرن نوزدهم ميلادى و همزمان با پديد آمدن فلسفهء تحقّقى توسّط آگوست كنت كه ادراكات عقلى و وجدانى را به شدت زير سؤال برد و دوران آن را تمام شده تلقى كرد و حس و تجربه را به عنوان تنها منبع شناخت و معرفت ، معرفى نمود ، در مغرب زمين ، علم حقوق نيز مانند ساير علوم متحوّل گرديد و ديدگاههاى جديدى در خصوص مبنا و اساس آن مطرح شد . اين ديدگاهها كه در يك نامگذارى كلّى و عمومى مىتوان آنها را مكتب‌هاى تاريخى و تحقّقى ناميد همگى در انكار اصول و قواعد مشترك و ثابت حقوقىِ مبتنى بر واقعيت‌هاى نفسانى و درونى ، اتفاق نظر دارند . در اين مكاتب با هر گونه قاعدهء آرمانى و برتر از حقوق موضوعه مخالفت شده و توانايى عقل انسان براى يافتن بهترين راه حل‌ها و همچنين عام بودن و دائمى بودن حقوق فطرى زير سؤال رفته است . « 2 » مطابق ديدگاه اين مكاتب ، واقعيت‌هايى كه قانون از آنها نشأت مىگيرد و بر آنها مبتنى است يعنى مبانى قانون ، واقعيت‌هايى هستند كاملًا محسوس و قابل تجربه و مشاهده كه در متن زندگى اجتماعى انسان‌ها موجود مىباشند . « 3 » اين واقعيت‌ها نه ثابت هستند و نه در ميان جوامع بشرى مشترك مىباشند بلكه پيوسته در حال تغيير بوده و در طول زمان و عرض مكان تحوّل مىپذيرند . شرح مختصرى دربارهء مكاتب در ادامه مىآيد : اوّل : مكتب تاريخى بنيانگذار مكتب تاريخى ، ساوينى « 4 » ( 1861 - 1779 ) حقوقدان مشهور آلمانى است . ساوينى معتقد است كه حقوق نه از طبيعت اشيا ناشى مىشود و نه بر اساس عقل‌گرايى و تجزيه و تحليل ايده‌آليستى پديد مىآيد بلكه حقوق هر قومى مخصوص خود او است و اين نظام حقوقى به مرور زمان همراه با رشد فرهنگ و تمدن آن قوم ، رشد

--> ( 1 ) . براى آگاهى از اشكالات وارد شده بر مكتب حقوق فطرى ر . ك : درآمدى بر حقوق اسلامى ، ج 2 ، ص 109 - 104 . ( 2 ) . ر . ك : كليّات حقوق ، ص 60 . ( 3 ) . النظرية العامة للقانون ، ص 144 . ( 4 ) . Savigny .